رسيدهاى ماليات سرانه ( برائت ) با مهرى ( شبيه آنچه كه در مصر شناخته شده بود ) مجددا به كار برده شد . « 81 » اوضاع مالى در آن زمان ظاهرا به طور كلّى مشكل بود ، چنان كه از فارس تقريبا از همين زمان گزارش شده است كه بسيارى از خراج‌گزاران آنجا به علت فشارهاى مالياتى مهاجرت كرده‌اند . در آغاز ( از سال 298 ه / 911 م ) كوشش شد كه تعهدات مالياتى مهاجران ( به‌عنوان وظيفهء جمعى ) بر بازماندگان تحميل شود . امّا عملا به اثبات رسيد كه با تكيه بر تسخير ناحيه‌اى كه با زور ( « عنوة » ) انجام گرفته است - غير ممكن است كه بتوان حتى ماليات‌بندى در مورد يك درخت ميوه را بدون مراعات قوانين شرعى در مورد اين‌گونه مالياتها ، واقعا به مرحلهء اجراء درآورد « 82 » ( اشاره به فرمانى كه اجراى آن در پنج‌شنبه 25 ژانويه 916 م - 16 رجب 303 ه . ، سال مالياتى 302 ه / 915 م آغاز شد ) . بايد دانست كه عوايد دولتى را تقريبا براساس ماليات ارضى افزايش‌يافته ، محاسبه مىكردند ، درحالىكه قانون افزايش ماليات ارضى در سال 301 ه / 4 - 913 م ملغى شده بود . « 83 » همچنين بايد دانست كه حكومت بدتر شدن وضع مسكوكات را به زيان خود نمىشمرد ، چرا كه بدين‌وسيله تا حدى مىتوانست « كسور » را جبران كند . « 84 » دشوارى درك واقعى مناسبات و اوضاع آن زمان تنها در پراكندگى و تشتت گزارشهاى موجود نيست ، بلكه در نارسايى اصطلاحات تخصّصى به كار رفته در منابع اين گزارشها نيز است . اصطلاح « خراج » خيلى زود به سادگى مفهوم « ماليات » را پيدا كرد ، بدون اينكه با اين اصطلاح ، نوع خاصّى از ماليات مشخص

--> ( 81 ) . مسكويه : تجارب الامم ، ج 9 ، ص 14 و بعد . ( 82 ) . هلال ، ص 344 - 340 ؛ Kremer , Einn . 354 - 357 ؛ ابن حوقل : المسالك و الممالك ، ص 302 و بعد ؛ اصطخرى : مسالك الممالك ، ص 158 . ( 83 ) . مسكويه : تجارب الامم ، ج 1 ، ص 28 . ( 84 ) . قمى : تاريخ قم ، ص 147 ( قم ؛ قرن چهارم هجرى قمرى / دهم ميلادى ) . [ اينكه عمر دوّم اين اضافات را براى زمان خود لغو كرده است ، به نظر مىرسد كه از داستانهاى ساختگى در ستايش او باشد ؛ قمى : ص 148 . ]